Thành lập Công ty Mua bán điện: Đừng tạo ra độc quyền doanh nghiệp! :: Tiêu điểm - Tin tức Doanh nghiệp - Doanh nhân :: DDDN.com.vn

Đề án thành lập Cty Mua bán điện đã nhận được sự phản hồi của DN và các nhà nghiên cứu. Trả lời Báo DĐDN, PGS TS Trần Đình Thiên - Phó Viện trưởng Viện Kinh tế VN khẳng định: “Nên có một số Cty mua bán điện nhằm tránh độc quyền”.

- Đề án thành lập Cty CP mua bán điện duy nhất tại VN do EVN đề xuất là một sự kiện kinh tế "nóng" đang gây nhiều tranh cãi. Xin ông cho biết ý kiến về đề án này?

Việc tạo ra thị trường mua bán điện cạnh tranh là một nhu cầu đang rất cấp bách ở nước ta. Để đáp ứng nhu cầu đó, việc lập ra Cty mua bán điện với tư cách là chủ thể của thị trường mua bán điện cạnh tranh là một nỗ lực tốt. Nhưng từ nhu cầu chung đó đến nỗ lực thực tế của EVN để chỉ thành lập duy nhất một Cty CP mua bán điện - nghĩa là một mình một sân, một người mua hàng hóa của tất cả những người bán và một người bán cho tất cả những người mua - thì thực chất câu chuyện đã thay đổi. Với một Cty CP, tức là chỉ một chủ thể kinh doanh duy nhất hoạt động trên thị trường thì không thể tạo ra một thị trường cạnh tranh được.

Về nguyên tắc là vẫn tồn tại độc quyền. Có thể không còn là sự độc quyền của EVN như trước nhưng vẫn còn độc quyền, độc quyền của Cty CP mua bán điện, trong đó EVN là một cổ đông quan trọng.

Việc EVN thành lập Cty CP mua bán điện rõ ràng là nằm trong lộ trình chuyển hệ thống mua bán điện từ vai Nhà nước sang cho DN, tức là chuyển cho DN, cho một chủ thể kinh doanh trên thị trường. Đây là một hướng đi đúng về nguyên tắc. Nhưng để thị trường vận hành được theo đúng cơ chế của nó, thì chủ thể tiếp nhận vai trò này không thể chỉ là một DN, nhất là khi đó lại là một DN có sự tham gia làm chủ của rất nhiều người bán điện quan trọng nhất ở VN hiện nay.

Về thực chất, việc EVN thành lập Cty CP mua bán điện duy nhất thay cho EVN thực hiện trách nhiệm này là một hình thức chuyển từ độc quyền nhà nước sang độc quyền DN. Dù EVN có thể đưa ra nhiều lý do biện minh, song một cách khách quan, việc tạo lập một DN kinh doanh duy nhất sẽ tạo ra độc quyền, sẽ sinh ra lợi ích độc quyền, đối lập với lợi ích của những người tham gia thị trường không có vai trò độc quyền.

Có thể EVN không dự kiến mình sẽ thu lợi ích độc quyền nhưng vị thế độc quyền một cách tự thân chứa đựng động cơ tìm kiếm lợi ích độc quyền. Điều đáng nói là hình thức độc quyền luôn luôn tạo ra những méo mó trong cấu trúc thị trường và gây ra xung đột lợi ích trong xã hội.

Nếu nhân danh cạnh tranh để tạo ra độc quyền DN, tạo ra lợi ích nhóm thì hậu quả cho xã hội sẽ rất lớn. Đứng trên quan điểm khách quan để nhìn nhận vấn đề, theo tôi, chúng ta không nên vội thành lập Cty này. Còn nếu đã quyết tâm lập thì nên cố gắng lập 2-3 DN để chúng cạnh tranh với nhau. Cũng xin nói thêm rằng không nhất thiết có 2-3 DN là tránh được độc quyền. Nếu các DN này thỏa thuận, liên minh với nhau để "bắt chẹt" khách hàng, thống trị thị trường thì độc quyền sẽ xuất hiện, thậm chí dưới một hình thức khó kiểm soát và khó khống chế hơn. Trong trường hợp phải chấp nhận tình huống xấu nhất là chỉ có một DN mua bán điện ra đời, hay ngay cả khi có vài ba DN hoạt động, để khống chế độc quyền, hạn chế tác hại của nó, cần phải có cơ chế, luật pháp và bộ máy giám sát độc quyền hiệu quả, với những quy định chặt chẽ và chế tài nghiêm khắc. Nếu như chỉ có một Cty mua bán điện thì Cty này phải độc lập với EVN và các chủ thể mua bán điện, chỉ chịu sự giám sát của Nhà nước, hành động vì lợi ích chung.

- Độc quyền DN trong mua bán điện sẽ ảnh hưởng như thế nào tới giá điện, thưa ông?

Hiện nay, độc quyền nhà nước có nghĩa là nhà nước có quyền quyết định giá điện. Nhà nước có thể đưa ra giá điện thấp hoặc cao hơn giá thành sản xuất nhưng dựa trên lợi ích toàn cục. Có thể việc điều tiết là đúng, sai trong những trường hợp cụ thể, song mục tiêu điều tiết là rõ ràng: vì lợi ích chung, không phục vụ riêng nhóm lợi ích nào.

Độc quyền DN lại hoàn toàn khác. Lợi ích độc quyền trực tiếp liên quan đến các DN cụ thể, mang tính cục bộ chứ không phải là lợi ích toàn cục nữa. Do mục tiêu tối cao của kinh doanh là lợi nhuận nên việc một DN bất kỳ chạy theo lợi nhuận tối đa, nhất là lợi nhuận độc quyền, là điều bình thường. DN mua bán điện sắp ra đời ở nước ta cũng vậy thôi. Động cơ tự nhiên của nó là lợi nhuận độc quyền. Các chiêu thức giá cả mà nó sử dụng đương nhiên sẽ hướng tới nguyên tắc độc quyền.

- ở VN hiện nay, năng lượng điện đang là vấn đề rất nóng, do đó cần thu hút thật tốt đầu tư vào phát triển nguồn điện. Việc thành lập Cty CP mua bán điện thuộc EVN sẽ có ảnh hưởng gì tới thu hút đầu tư trong lĩnh vực này, thưa ông?

Phải khẳng định rằng nếu chỉ có một Cty mua bán điện thì thị trường sẽ trở nên bất bình thường và nhiều rủi ro. Đó là chưa kể tới việc người mua điện đồng thời lại tham gia sản xuất điện. Một cách tự nhiên, khi đó, ưu tiên của Cty trước hết sẽ dành cho "người nhà" của họ.

Khi tồn tại độc quyền mua - bán điện, việc gia nhập thị trường này (để tham gia sản xuất hay tiêu thụ) sẽ trở nên rủi ro. Sẽ có ít nhà đầu tư độc lập dám mạo hiểm đầu tư.

Chúng ta biết rằng nguồn cung ứng điện ở VN đang rất thiếu. Để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng, để không bỏ lỡ các cơ hội lớn đang đến, chúng ta cần xây dựng thêm nhiều nhà máy điện. Tạo điều kiện thu hút đầu tư vào đây là để phục vụ lợi ích quốc gia tổng thể dài hạn. Nó cần phải được ưu tiên. Việc phát triển thị trường điện cũng là để nhằm đáp ứng điều đó. Nếu cách thức phát triển thị trường mà không phù hợp với mục tiêu đó, như trong trường hợp đang bàn ở đây - chỉ cho phép ra đời một DN mua bán điện - thì cần phải cân nhắc lại để khỏi gây hậu quả. Chúng ta biết rằng việc lập ra một thể chế không hợp lý thì hậu quả mà nó gây ra cũng như chi phí để thay thế nó là rất lớn. Đó là chi phí không đáng có, nhất là đối với một nước còn nghèo và cần tăng trưởng nhanh như nước ta.

- Có khả năng các DN trong cùng một lĩnh vực thông đồng nâng giá hoặc gây khan hiếm giả tạo. Việc lập ra hai, ba DN mua bán điện có cho phép thị trường thoát khỏi độc quyền, thưa ông?

Đúng là nếu các DN trong cùng một lĩnh vực có sự thông đồng thì điều kiện như tôi nói ở trên, lập ra 2 - 3 DN mua bán điện, cũng vô nghĩa. Vì nó có thể dẫn đến một kiểu độc quyền khác - độc quyền nhóm, có thể còn nguy hại hơn độc quyền duy nhất.

Nhưng có cách khắc phục độc quyền loại này: cần có một khung khổ pháp lý chống độc quyền nghiêm minh và có hiệu lực, để bảo đảm có sự cạnh tranh thực sự.

Nhưng mặt khác, theo tôi, cũng cần giới hạn số lượng các Cty mua bán điện được thành lập. Bởi nếu quá nhiều Cty mua bán điện cũng không phải là tốt vì nó gây xáo trộn thị trường vì cái gọi là "sự cạnh tranh quá mức". Chẳng hạn như thị trường ôtô ở VN, mỗi năm thị trường này chỉ tiêu thụ được một số lượng ôtô hạn chế, mấy chục ngàn chiếc. Nếu chúng ta cho phép quá nhiều nhà sản xuất đầu tư vào đây với công suất vượt xa so với nhu cầu trên thì sự cạnh tranh sẽ là "quá mức". Khi đó, hiệu quả không còn, môi trường đầu tư và cạnh tranh bị sai lệch.

Cần phải có một cái nhìn toàn cục để đưa ra những điều kiện cần thiết bảo đảm tính kinh tế quy mô.

- Trong thư gửi Bộ trưởng Bộ Công nghiệp, đại diện WB đã cho rằng việc thành lập Cty này sẽ làm nản lòng các nhà đầu tư đang có ý định đầu tư vào ngành điện. ông bình luận gì?

Đương nhiên khi có duy nhất Cty CP mua bán điện thuộc sở hữu của nhiều "đại gia" sản xuất điện thì các nhà đầu tư mới sẽ rất lo ngại. Nếu chế tài độc quyền không tốt, các nhà đầu tư sẽ thấy đó là mầm mống của sự rủi ro. Với nhà đầu tư, giá bán phải cao hơn giá thành thì mới có lợi nhuận. Song trên thị trường, nếu chỉ có một người mua thì việc ép giá rất dễ xảy ra.

Cần nói thêm về một lập luận của EVN là dù cho có Cty CP mua bán điện nhưng trong một vài năm tới, giá điện vẫn do Nhà nước quy định. Do vậy, các nhà đầu tư và khách hàng mua điện yên tâm về việc không độc quyền về giá của Cty này. Về lý thuyết, có thể tin luận cứ này. Song trên thực tế, có một vài điểm vẫn còn gây nghi ngại.

Thứ nhất, Nhà nước quy định giá điện. Nhưng đó không phải là một nhà nước chung chung, một cách trừu tượng nào đó. Nhà nước định giá điện thông qua một ban cụ thể, với những cá nhân - công chức cụ thể. Ban và các cá nhân này phải dựa trên những căn cứ thực tế cụ thể để định giá. Căn cứ này có từ đâu? Ai cung cấp? Độ tin cậy thế nào? Nếu giá do Ban đó đưa ra không được các "đại gia" sản xuất điện chấp nhận thì điều gì sẽ xảy ra?...

Thứ hai, khi nào thì Nhà nước thôi định giá điện và bàn giao vai trò này cho thị trường với đại diện duy nhất là Cty CP mua bán điện? Điều kiện bàn giao là gì để bảo đảm sự bàn giao là đúng lúc? Sau khi bàn giao, điều gì sẽ xảy ra cho thị trường điện VN - độc quyền hay cạnh tranh lành mạnh?

- Quay trở lại vấn đề khung khổ pháp lý, ông có kiến nghị gì trong việc xây dựng khung khổ này để đảm bảo một thị trường điện thực sự có cạnh tranh lành mạnh?

Tôi nghĩ rằng điện ở VN hiện nay vẫn là một loại hàng hoá có ý nghĩa chiến lược. Cho nên Nhà nước phải đặc biệt quan tâm đến lĩnh vực này. Điều đầu tiên trong xây dựng khung khổ pháp lý là tránh độc quyền để bảo đảm cho nhà đầu tư có ý định đầu tư vào ngành điện không bị khống chế bởi độc quyền DN, còn có thể tin cậy Nhà nước để đầu tư. Điều thứ hai, tránh độc quyền sẽ tạo ra sự cạnh tranh để các nhà đầu tư cạnh tranh với nhau, nâng cao hiệu quả đầu tư, đem lại lợi ích cho xã hội. Nếu không, các chi phí có nguy cơ bị tăng lên, thậm chí tăng lên một cách giả tạo trong khi chi phí ở VN hiện đã thuộc vào hàng cao.

Những rủi ro phát sinh như thiên tai, giá nguyên liệu tăng... thì chúng ta buộc phải chấp nhận. Còn những rủi ro từ độc quyền mang lại là điều có thể tránh được nếu chúng ta cân nhắc thận trọng ngay từ đầu.

Khuyến nghị của tôi là nên tích cực chuẩn bị các điều kiện để cho ra đời một số (chứ không chỉ duy nhất một) Cty mua bán điện. Kèm theo đó là một bộ luật chống độc quyền có hiệu lực thực thi cao và một bộ máy giám sát, chế tài mạnh.

Cần có một khung khổ pháp lý chống độc quyền nghiêm minh và có hiệu lực, để bảo đảm có sự cạnh tranh thực sự (thủy điện Srok - Phú Miềng).

Ngày 8/6/2007, EVN đã có tờ trình số 462/TTr-EVN-HĐQT gửi Thủ tướng Chính phủ. Theo EVN, Đề án Cty CP mua bán điện đã thể hiện rõ các mục tiêu quan trọng như đảm bảo an ninh năng lượng, chống độc quyền khâu mua điện của EVN. Đồng thời, EVN cho rằng mô hình đơn vị mua duy nhất là một cơ quan thuộc nhà nước, tách khỏi EVN, thực hiện công tác điều độ, truyền tải và mua bán buôn điện là không phù hợp với điều kiện VN hiện nay. Bởi lẽ, với năng lực quản lý và điều kiện cơ sở vật chất hiện nay, một đơn vị thực hiện cả 3 nhiệm vụ truyền tải, điều độ và mua bán buôn điện quy mô lớn diễn ra liên tục 24/24 giờ là không thể thực hiện được.

Nói về Đừng tạo ra độc quyền doanh nghiệp!

Lại Phương Nam - Email: phuongnambp@yahoo.com (19/06/2007 11:52:00 AM)

Tôi nghĩ PGS TS Trần Đình Thiên đã nói đủ những gì cần nói rồi. Tuy nhiên, phải thấy rằng mọi người dân ai cũng có thể nhìn ra vấn đề độc quyền này vì bấy lâu nay họ vẫn đang sống trong môi trường ấy nên kinh nghiệm của họ là không ít, thể hiện ở sự phản biện của toàn xã hội về vấn đề nhạy cảm này. Bản chất của vấn đề vẫn là độc quyền mà không chỉ là độc quyền ở gốc mà mong muốn của EVN bây giờ muốn đẻ ra độc quyền tới tận cành & lá. Tức là độc quyền cha đẻ ra độc quyền con. Một vấn đề đơn giản như vậy mà không hiểu sao EVN cũng nghĩ & cho ra đời một đề án to tát như vậy nhưng lại có ảnh hưởng tiêu cực tới quốc kế dân sinh, tới an toàn xã hội. Hơn nữa họ còn tỏ ra quyết tâm và hăng hái về đề án này, không biết rồi đây các ban ngành liên quan có nhìn nhận đúng vấn đề hay rồi lại cũng sống chết mặc bay...thì những người cuối cùng chịu thiệt vẫn là dân đen như chúng tôi mà thôi.